Noem het gerust een bijzondere werkplek

werkplek Art Copy Team

Een bunker van 40 bij 60 meter, 23 meter hoog, met muren van 3-4 meter dik, een netto vloeroppervlak van 6.000 vierkante meter en 294 ruimten verdeeld over een kelder, drie bouwlagen plus een mezzanino van ruim 1,5 meter, eh… hebben we alles? Er is 33.000 kubieke meter gewapend beton in gaan zitten. Hij heet Diogenes, naar de zelfvoorzienend levende wijsgeer. Met de D van vliegveld Deelen, waar hij vlak bij staat.

De omringende bossen, heidevelden en landgoederen zijn stil en mooi. Je kunt er volop wandelen, bijvoorbeeld in het Deelerwoud, Nationaal Park de Hoge Veluwe, Reemsterveld, Westerheide, Warnsborn. En werken? Dat doen we in alle rust in de ‘schil’ van kantoren waarmee de oostwand van de bunker is bekleed. Met wat dunnere muren en zelfs ramen, gelukkig; goed voor de ogen en ook prettig voor de wifi-verbinding.

Bommenlijntje

In 1942-43 bouwde de Duitse bezetter de Diogenesbunker naast vliegveld Deelen, noordelijk van Arnhem. ‘Fliegerhorst Deelen’ werd het grootste Duitse vliegveld in Nederland. De bunker herbergde het vluchtleidingscentrum voor Noord-West Europa van de Duitse luchtmacht, de Luftwaffe.

Diogenes was zelfvoorzienend. Achter een riante entree met staatsietrap en ontvangstruimte waar Goebbels nog zou hebben rondgelopen, lagen een bioscoop, keuken, officiersmess, lazaret, generatorruimte, kolenkelder, telex-, telefoon- en radioruimte en een immense centrale hal, ofwel de ‘Kampfraum’.

Hoe krijg je materiaal voor 30.000 kubieke meter gewapend beton en wat er verder allemaal nodig was in het bos? Door een aftakking van de spoorlijn Arnhem-Utrecht te maken, van station Wolfheze naar vliegveld Deelen. ‘Het bommenlijntje’, heette het spoor in de volksmond.

Vluchtleidingscentrum Luftwaffe

Het Nederlandse luchtruim was een arena in de luchtoorlog van 1940-1945. De Duitsers zagen Nederland als springplank naar Engeland, daarom bouwden ze er veel vliegvelden. De geallieerden vlogen door het Nederlandse luchtruim om boven Duitse doelen te komen. Voor de 3e Jagd Division van de Luftwaffe was de Diogenesbunker het zenuwcentrum.

Verstopt in de Kampfraum in het binnenste van Diogenes zaten 600 ‘Luftnachrichtenhelferinnen’ op tribunes. Midden in de zwak verlichte zaal hing een glasplaat van 12 bij 9 meter met een kaart van Noord-West Europa met alle vliegvelden en radarposten. Op die kaart werden vliegbewegingen ‘geplot’ met een lichtstraal, geel voor eigen vliegtuigen, rood voor geallieerde vliegtuigen. ‘Blitzm├Ądl’ werden de dames ook wel genoemd.

Toen de geallieerden najaar 1944 operatie ‘Market Garden’ begonnen, kozen de Duitsers het hazenpad – zoals de A12 benoorden Arnhem sindsdien heet. Diogenes werd verlaten. Om de bunker te vernietigen werden twee zware vliegtuigbommen in de Kampfraum tot ontploffing gebracht. De overlevering wil dat het dak even wat omhoog kwam en weer ging liggen. De bunker bleef heel. Helaas bleven de verbindingslijnen met Berlijn dat ook. Het kwam de Duitsers in gevechten tegen de geallieerden nog goed van pas.

Schuldig erfgoed

Aan de geschiedenis moesten we even wennen. ‘Schuldig landschap’ heeft kunstenaar Armando het terrein van voormalig Kamp Amersfoort in zijn woonplaats genoemd. Ook hier ten noorden van Arnhem ligt schuldig landschap.

Met een militair vliegveld, nu in gebruik bij de Luchtmobiele Brigade. Boerenschuren die geen schuren waren maar gecamoufleerde hangars. Hooischuren waarin vliegtuigbommen lagen opgeslagen. De kazerne waar de Blitzm├Ądel verbleven – nu als ‘Buitenplaats Koningsweg’ in ontwikkeling tot kunstenaarskolonie.

En dan de Diogenesbunker, sinds 2000 een Rijksmonument dat de overheid zwaar op de maag ligt. Diogenes moet worden verkocht. Zolang het nog duurt faciliteert de Rijksarchiefdienst opslag- en depotruimte, onder andere voor musea, in de vroegere Kampfraum. In de kantoren huren culturele ondernemers atelieruimte via Stichting Aterlierbeheer SLAK.

Schuldig erfgoed… Noem het maar gerust een bijzondere werkplek.

Meer weten?

Museum Deelen

Provinciale Staten Gelderland heeft een lezenswaardig rapport laten maken over de historische waarde en toekomstmogelijkheden van de Diogenesbunker.

DRG Battlefieldtours geeft op afspraak rondleidingen in de omgeving van de vroegere Fliegerhorst Deelen en de Diogenesbunker (nee, niet in de bunker zelf).

Je verhaal van concept tot content