Omdat/doordat, mits/tenzij, er in/erin?

wierook

Welke schrijver kent ze niet? Het zijn bekende instinkers. Er zijn er veel meer, maar je moet ergens beginnen. Net als ergens beginnen met zoeken. Verslag van een sprokkeltocht. Doe er je voordeel mee!

Instinker

De eerste vraag die rijst: wat is een instinker eigenlijk? Eerst maar eens naar Van Dale Online:

in·stin·ker (de; m; meervoud: instinkers)
vraag, opzettelijk zo geformuleerd dat een fout antwoord wordt uitgelokt

Is het niet wat breder? Niet alleen het antwoord op een (misleidende) vraag, ook iets dat veel mensen fout doen, denken te weten, maar toch niet goed doen?

Zo schrijf je ’toentertijd’ niet als ’toendertijd’, al is dat laatste wat je hoort. Bij het Groot Dictee der Nederlandse Taal gold het in 2010 als instinker. Maar Onze Taal keurt ’toendertijd’ wel goed. Het woord is jonger, maar toch al ruim 150 jaar in zwang. Taal verandert, de instinkers dus ook.

In het Etymologisch woordenboek van het Nederlands is ‘instinker’ niet opgenomen. Toch gaat het al wat langer mee, volgens Ensie:

  • Instinker: (1930) (inf.) iets dat misleidend is; probleem waarvan de voor de hand liggende oplossing niet de juiste is. Oorspr. studententaal? Het woord komt bijvoorbeeld al voor op een Utrechtse studentenalmanak van 1930. Zie ook: instinken*.
  • Instinken: (1909) (inf.) (argeloos) in de val lopen; betrapt of opgelicht worden.
  • Instinkend: onvoltooid deelwoord van instinken.

Hoe en wanneer je ‘instinkend’ gebruikt staat er niet bij. ‘Fluitend zat ze op de fiets’, dat snapt iedereen. Maar ‘Instinkend rekende zij af’? Een doordenkertje. Instinkend of niet schrijf ik nu eerst maar verder.

Omdat of doordat?

Omdat de brug open stond, kwam ik te laat. Mispoes: Doordat de brug open stond. Want ‘omdat’ is een reden en ‘doordat’ is een oorzaak. Maar wat is het verschil tussen reden en oorzaak? Jan Renkema, erkend verzamelaar van ‘verwarwoorden’ biedt houvast in De Schrijfwijzer.

Samengevat: bij ‘omdat’ is mijn wil betrokken, ik zie een reden. Bij ‘doordat’ is mijn wil niet betrokken, er is een oorzaak en die gaat buiten de wil om. De brug staat open buiten mijn wil om – een open brug komt zelden gelegen. Maar ik kan mijn wil er wel ingooien: omdat de brug open stond, besloot ik rustig aan te doen (en te laat te komen…).

Mits of tenzij?

De instinker: het zijn geen synoniemen, ze betekenen niet hetzelfde maar zijn elkaars tegendeel. Als je niet oplet, schrijf je precies wat je niet bedoelt. Stel, je praktiseert Dry January, welke van de twee zinnen zou je kiezen?

“Ik ga mee, mits er drank is.”
“Ik ga mee, tenzij er drank is.”

Juist, de tweede.

‘Tenzij’ geeft aan dat iets wordt uitgesloten, legt Genootschap Onze Taal uit. Je kunt het vervangen door ‘(maar) niet als’ of ‘behalve als’. ‘Mits’ geeft een voorwaarde aan. Je kunt het vervangen door ‘als’ of, iets nadrukkelijker: ‘maar alleen als’, of ‘op voorwaarde dat’.

De grotere instinker: mits en tenzij zijn typisch schrijftaal, geen spreektaal; en ze zijn ouderwets. Je hoeft ze niet te gebruiken.

Er in of erin?

Trap je er in of trap je erin? Afgeleide instinker: Ik ben er in getrapt / erin getrapt / er ingetrapt! Vaak verwarrend, veel onjuist geschreven, nogal eens reden voor discussie, lastig te onthouden: een ‘loos voornaamwoordelijk bijwoord’ beklijft niet zomaar. WikiWoordenboek vat het kernachtig samen:

Woordherkomst en -opbouw
verbinding van erin en trappen, waarin ‘erin’ een loos voornaamwoordelijk bijwoord is

Werkwoord
erin trappen – bedrogen worden: Ik ben erin getrapt!

De vuistregel van Beter Spellen: “De combinatie van ‘er’ + een voorzetsel of bijwoord wordt bijna altijd aaneengeschreven”.

Twijfels? Neem de moeite, kijk het even na, ga sprokkelen. Leerzaam, leuk, en je staat niet met je mond vol tanden tegenover je klant, manager of collega die het beter denkt te weten.

Kritiek? Neem het niet persoonlijk, sprokkel nog een rondje, geef fouten toe en blijf leren: je wordt er een betere schrijver van!

Je verhaal van concept tot content